©
 
joris august
VERDONKSCHOT
 

Panta rhei

Beeldhouwer Joris Verdonkschot en zijn visie op het leven



Panta rhei, “alles stroomt”, “alles beweegt” is een visionaire uitspraak die wordt toegeschreven aan de Griekse filosoof Heraclitus. Hij leefde in de periode die wel wordt aangeduid als de archaïsche periode van de Griekse geschiedenis. Zo rond 500 jaar voor het begin van onze jaartelling werd hij geboren in Efese, toen Grieks, nu in Turkije. De Griekse beeldhouwkunst had in die tijd nog de starre uitdrukkingswijze die schatplichtig was aan de Egyptische kunst. Heraclitus zou het kunstwerk Panta rhei bekeken hebben alsof het van de maan zou zijn gevallen, wanneer hij het had kunnen zien. Groter verschil met de kunst uit zijn tijd is nauwelijks denkbaar. Het zou nog ongeveer twee en een halve eeuw na de tijd van Heraclitus duren voor de Griekse beelden uiteindelijk hun individuele en dynamische karakter verkregen. Verdonkschots beeld trekt die artistieke lijn van geïndividualiseerde beweging in zijn beelden nu naar uitersten door.

Opvallend overigens, dat de levenswijsheid Panta rhei op het conto van Heraclitus is bijgeschreven, de toedichting is immers niet onomstreden. Veel bekender is Heraclitus door zijn kijk op het universum en de wereld, die hij beide beschouwt als een geheel van tegenstellingen. Hij ziet, als een wetmatigheid van hogere orde, dat de wereld is opgedeeld in paren van tegengestelde principes: dag en nacht, eb en vloed, liefde en haat, en vele andere onafscheidelijke contradicties. De energie daartussen is de logica waar de kosmos, en de wereld dichtbij om ons heen, door worden beheerst. Heraclitus verhaalde daarover in zijn befaamde en door latere collega’s geplagieerde aforismen. Feitelijk zijn het niet meer dan klassieke tegeltjeswijsheden. Maar vaak ook zijn het tegelijkertijd voor nu nog bruikbare oneliners. Panta rhei, is er zo een. Dat alles in beweging is, past immers wonderwel in het huidige roerige tijdsbeslag.

Het beeld van Joris Verdonkschot wedijvert met de zwaartekracht. Het lijkt welhaast van zijn sokkel af te vallen, wat appelleert aan de spanningsboog van de toeschouwer. Het grootste deel van de massa van de sculptuur bevindt zich in de vrije ruimte, huiveringwekkend ver van het middelpunt van de sokkel vandaan. Vanuit een stevig been wentelen de volumes zich tot een compacte stapeling van vormen, zowel naar binnen als naar buiten gekeerd. Heraclitus’ principe van tegenstelling is volop aanwezig. Ze leidt naar paradoxen van het gevoel, in de ervaring bijvoorbeeld van robuustheid en bewegelijkheid, van zwaar en licht, van kracht en kwetsbaarheid. En we zien van alle kanten, van dichtbij en veraf, een oerwezen van vlees en bloed, met de voet spelend in een branding van lichtstromend water. Als dat geen Panta rhei in optima forma is!

De sculptuur bestaat uit drie basisvormen: de opgaande diagonaal van het stevige en vlezige been, de “ingedraaide” spiraal van vormen van de romp en overige lichaamsdelen die organische massa weergeeft, en als laatste, het opvallend realistisch uitgewerkte gelaat. Met elkaar in combinatie: drie contrapunten in eenheid spanningsvol bij elkaar horend. Een heel goede keuze de symboliek van de titel Panta rhei en de persoon aan wie de inhoud van die wijsheid wordt toegeschreven, de eigenwijze Heraclitus. Een dergelijk beeld zou op veel en verschillende plaatsen tot zijn recht kunnen komen, mits het letterlijk de ruimte krijgt. Dat geldt voor iedere geslaagde sculptuur. De plek die voor Verdonkschots Panta rhei is gevonden kan als buitengewoon passend worden ervaren. Een monument van menselijke dynamiek. Op een locatie die leeft, waar beweging plaatsvindt. Een rotonde als centraal punt, waar wegen naar (deel)gemeenten toegaan en vandaan komen, als daar zijn: Aerdenhout, Bennebroek, Bloemendaal, Heemstede, Overveen, en Vogelenzang. En waar de lijn Haarlem – Zantvoort in westelijke richting zijn weg vindt naar de boorden van de zee. In een zomerse zondag zal het kleine fileleed door het zien van Panta rhei ongetwijfeld worden verzacht. “Hoe lang nog papa?” “We zijn er bijna. Kijk maar. Die vrouw staat al met één been in het water!”

Tekst (Download)
Prof. Dr. Ruud Lapré
Haarlem, januari 2010

<<